نگاه آوای صنعت به چالش های صنعت فولاد کشور
صلابت پولادین فولاد مبارکه در افزایش تولید و درآمد ملی

صنعت فولاد کشور در حالی سال 99 را پشت سر گذاشت و سال جاری را به نیمه رساند که همه گیری ویروس کووید 19 همچنان یک چالش جدی پیش روی صنایع محسوب می شود.

به گزارش” آوای صنعت ”، با این همه صنعت فولاد کشور و در راس این صنایع فولاد مبارکه، توانستند در سال 1399 قریب 13.4 درصد رشد را برای این صنعت رقم بزنند.

شرکت فولاد مبارکه به عنوان مهمترین واحد صنعتی تولید فولاد در کشور، توانست در سالی که با نام «رونق تولید» نامگذاری شد، با تولید 7 میلیون تختال و 10 میلیون تن فولاد خام، کارنامه ای تحسین برانگیز از خود بر جای بگذارد.

این در حالی است که تنها مشکل پیش پیش پای گروه فولاد مبارکه و قاطبه صنعت فولاد ایران برای گام برداشتن در مسیر رونق تولید، همه گیری کرونا نیست.

چالش ها و بازی های سیاسی، مشکلات ناشی از قانون گذاری ها و بخش نامه های مرتبط با فولاد، کمبود برق، گاز و آب، رانت های آزار دهنده در صنعت و موانع بسیار دیگری در سال «تولید، مانع زدایی ها و پشتیبانی ها» گریبان این صنعت درخشان و پیش رو را گرفته است.

جنگی پنهانی، تمام عیار و نفس گیر سال ها است که میان صنعت گران و تولید کنندگان داخلی از یک سو و کارشکنان تولید در دیگر سو، در گرفته است. بدون شناخت منافع کارشکنان، چگونه می توان در مسیر تولید مانع زدایی کرد؟

اکثریت، مدیران، مهندسان، تکنیسین ها و بدنه شرکت فولاد مبارکه در یک استمزاج سنجی رسانه ای اظهار کردند که بسیار امیدوار هستند که با توجه به روی کار آمدن دولت فساد ستیز و پشتیبان تولید آیت الله ابراهیم رئیسی، بسیاری از این موانع برداشته شود یا کم اثرتر گردد.

موانعی که صنعت فولاد را به چالش کشیده اند

صنعت فولاد  جمهوری اسلامی ایران و گروه فولاد مبارکه به عنوان پرچمدار این صنعت، همواره در مواجه با کارگزاران دولتی و دیوانسالاران اداری، لیستی از مشکلات و موانع رونق تولید را عرضه کرده اند.

برخی از این مشکلات خود منبع دولتی دارند. برخی از مهم‌ترین این چالش‌ها عبارتند از تامین مواد اولیه برای ظرفیت تولید ایجاد شده، ضرورت تغییر نگرش دولت در استفاده از محدودیت‌های صادراتی به‌عنوان یک ابزار کنترل بازار داخل و تجدید ساختار مالکیتی بنگاه‌های معدنی فولادی با هدف هم‌افزایی توان شرکت‌ها در عرصه‌های مختلف.

کارشناسان معتقدند، در کشوری که در برخی  از بازه های زمانی تا دو برابر نیاز داخل، فولاد تولید می کند، نباید دریافت مجوز صادرات یک دغدغه باشد. در این حوزه دهها بخش نامه مختلف وجود دارد که دست و بال تولید کننده را می بندند.

محافل قدرت و رانت نیز به یکی از تهدیدکنندگان همیشگی صنعتگران فولاد تبدیل شده اند و مانند مردابی پر از آلودگی، جزایر صنعت سالم کشور را محاصره می کنند.

وضعیت فولاد در سال تولید، پشتیبانی ها و مانع زدایی

با توجه به شعار اعلام شده توسط مقام معظم رهبری برای سال ۱۴۰۰ , یعنی تولید , پشتیبانی ها و مانع زدایی ها، ضروری است تحلیلی از عملکرد صنایع فولاد کشور در سال ۹۹ صورت گیرد و در نهایت برای رسیدن به اهداف برنامه بیست ساله توسعه و سند چشم انداز ۱۴۰۴، عوامل پشتیبانی و رفع موانع توسعه صنایع فولاد کشور واکاوی  و دسته بندی شود.

بنا بر اعلام انستیتوی بین المللی آهن و فولاد، تولید جهانی فولاد در سال 2020 با 9 درصد کاهش مواجه شد و به عدد 1864 میلیون تن رسید.  

با وجود کاهش آمارهای تولید در جهان، قاره آسیا اما با رشد 1.5 درصدی تولید فولاد مواجه شد.

در همین سال چین توانست تولید فولاد خود را با 5.2 درصد رشد به سطح 1053 میلیون تن در سال برساند.

خاورمیانه نیز با تولید 45.4 میلیون تن ، افزایشی معادل 2.5 درصد نسبت به سال 2019 را تجربه کرد.

در راس افزایش تولید در آسیا و خاورمیانه، ایران قرار دارد که با تولید 29میلیون تن در سال 2020 نسبت به سال 2019 رشدی معادل 13.4 درصد داشته است که بالاترین رشد در میان کشورهای جهان می باشد .

اما در غرب، آمریکای شمالی با کاهش 15.5 درصد و ایالات متحده آمریکا با کاهش 18.5 درصدی در راس آمار کاهش تولید فولاد قرار دارند .

بر این اساس، چنین صنعت پویا و بالنده ای از مسئولین مرتبط به حق انتظار دارد تا مورد حمایت قرار گیرد و مشکلات و چالش های این صنعت در صدر لیست کارهای روزمره سیاست گذاران صنعت فولاد کشور قرار گیرد.

در صورت عزم جدی  سیاستگذار دولتی برای  محقق ساختن اهداف سند چشم انداز در 1404 یعنی 55 میلیون تن تولید سالانه فولاد بر اساس فرمایشات مقام معظم رهبری، باید مسئولین مربوطه در مقابله با کارشکنی ها در مسیر رونق تولید فولاد از مرحله شعار و حرف عبور کنند و وارد وادی اقدامات پراگماتیستی و واقعی شوند.

کمبود مواد اولیه مورد نیاز فولاد سازان

بحث تامین مواد اصلی و مورد نیاز فولادسازان، از جمله سنگ آهن، یکی از چالش‌های پیش روی این صنعت است.  معادن موجود به دلیل عدم انجام کار زیربنایی، نیازمند آن هستند که مورد بازبینی ملی قرار گیرند.

صنایع معدنی در معدن سنگ آهن مانند گندله سازی باید با استفاده از فناوری های روز دنیا، مورد بازبینی و احیاء قرار گیرد.

در حال حاضر به نظر نمی رسد که معادن مورد استفاده در کشور بتوانند مواد اولیه مجموعه های تولید فولاد بزرگی مانند فولاد مبارکه را بدون چالش و توقف برای زمانی طولانی تامین کنند و همین مسئله نگرانی های جدی برای صنعت فولاد به وجود آورده است.

اگر مواد اولیه به میزان کافی تامین نشود، صنعت فولاد نمی تواند رشد کند و حتی ممکن است چرخ صنعت فولاد بخوابد، چرخ صنعت فولاد اگر متوقف شود، موتور صنعت کشور خاموش خواهد شد.

معلوم نیست، وقتی مسئله مواد اولیه فولاد سازی تا بدین حد حیاتی و مهم است، چرا تا کنون یک طرح جامع و قابل اجرا برای برطرف ساختن آن عملیاتی نشده است.

علاوه بر این، در صنعت فولاد، مشکلاتی نیز وجود دارد که که بازیگران غیر اصلی فولاد در بازار برای تولید کنندگان و صنعتگران ایجاد کرده اند و باعث ایجاد اختلال در تامین نیاز تولیدکنندگان پایین دستی و نیز صادرات محصولات فولادی شده است‌ و این مشکل روز به روز شدیدتر می‌شود.

علاوه بر بازیگران غیر اصلی  فولاد در بازار، خود دولت نیز بر این چالش‌ها می‌افزاید و به جای روان سازی فرآیند کلان تولید در صنعت فولاد، خود باعث ایجاد ترمزی در امر صادرات محصولات فولادی می‌گردد.

 نقش معضل کمبود آب در آینده صنعت فولاد

فولاد مبارکه با سهم تولید ۴۵ درصدی فولاد یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های فولادی کشور و بزرگ‌ترین مجموعه فولادی در خاورمیانه و شمال آفریقاست.

علیرغم برخی برداشت های رسانه ای، به گفته مدیر ارشد خدمات فنی و پشتیبانی شرکت فولاد مبارکه، این شرکت توانسته است به کم مصرف ترین شرکت فولاد ساز جهان تبدیل شود.

مواردی مانند اجرای طرح انتقال پساب شهری برای استفاده در فرایند تولید، افزایش شدید سطح بهداشتی محیط را به همراه داشت و میزان تاب‌آوری فولاد مبارکه را نیز به میزان قابل‌توجهی افزایش داد.

پیش از این پساب شهری وارد زاینده رود می شد و مشکلات عدیده ای زیست محیطی را به وجود می آورد، شرکت فولاد مبارکه اما، در یک پروژه کلان ملی، پساب 11 اجتماع شهری را مجدداً تصفیه می کند و در صنعت مورد استفاده قرار می دهد، همچنین 80 درصد پساب صنعتی نیز مجدد تصفیه می شود و در چرخه تولید دوباره به کار گرفته می شود.

با این همه «آب» همواره یک عنصر کلیدی و تعیین کننده در زمینه تعیین مسیر و آینده صنعت فولاد کشور است.

در وضعیتی که کشور در خشکسالی قرار دارد، فولاد سازان برای بهینه سازی مهندسی آب در صنعت فولاد، به کمک و حمایت دولتی نیاز دارند.

تامین منابع جدید و پایدار پساب و آب مورد نیاز صنعت نیز مسئله ای است که تنها ساختارهای حاکمیتی توان تضمین آن را دارند.

نمی توان انتظار داشت، ظرفیت تولید فولاد در افق 1404  از 50 میلیون تن عبور کند و جایگاه جهانی ایران به یکی از 5 کشور مهم فولاد ساز جهان ارتقاء یابد، اما فکر و چاره ای اساسی برای حل معضل آب نجست.

مشکل کمبود انرژی در آینده فولاد سازی کشور

چندی قبل بخش نامه ای بهت آور خطاب به مدیران صنعت فولاد کشور، صادر شد،  این بخش نامه آنها را ملزم ساخته بود تا تولید خود را به 50 درصد ظرفیت کاهش دهند و تنها در شیفت شب فعالیت کنند.

دلیل چنین تصمیمی، کمبود برق در بخش مشترکان خانگی بود. در واقع صنایعی مانند سیمان و فولاد، ناچار بودند که هزینه ناکارآمدی در حوزه تولید برق و انتقال آن را بپردازند.

هر چند وجود نیروگاه های خصوصی در فولاد مبارکه مقداری از  زیان این تصمیم گیری را جبران کرد، اما همه شرکت های فولاد سازی کشور از چنین امکانی برخوردار نیستند، چنین نیروگاه های نیز نمی توانند همه نیاز مجتمع های بزرگی مانند فولاد مبارکه به برق و انرژی را تامین کنند.

وقتی در کشوری مانند ایران که یکی از 3 کشور برتر جهان در زمینه ذخایر نفتی است و بسترها و میادین عظیم گاز در اختیار دارد، مشکلی مانند تامین برق برای مراکز صنعتی به وجود می آید، علت نمی تواند چیزی جز سوء مدیریت ممتد در طی سالیان دراز باشد.

فولاد سازان کشورهای مانند آلمان که بخش عمده انرژی خود را از طریق واردات تامین می کنند، به دلیل مدیریت صحیح دولتی، با چنین  چالشی مواجه نیستند.

بر اساس اعلام رسمی مقامات وزارت نیرو، پیش بینی شده است که کشور در سال 1419 به 777 تراوات برق نیاز داشته باشد.

در  یک کنفرانسی ملی با عنوان صنعت فولاد و چالش تامین برق با حضور مدیر عامل شرکت فولاد مبارکه، این نگرانی جدی مطرح شد که صنعت فولاد کشور به دلیل رشد تقاضا برای برق در بخش غیر مولد و فرسودگی زیرساخت های تولید و انتقال برق، تا 3 سال آینده نیز با مشکل تامین برق مواجه باشد.

رئیس سندیکای صنعت برق در تشریح راهکارهای برون رفت صنعت فولاد از مشکل کمبود برق، گفت: واردات انرژی برق، بهینه سازی شبکه، توسعه نیروگاه ها، تقویت بخش خصوصی، مدیریت بهینه مصرف برق راهکارهای کوتاه مدت برای عبور از بحران محدودیت برق در صنایع مختلف به صورت عام و صنعت فولاد به صورت خاص است.

انجام چنین اقداماتی با تلاش صنفی صنعت فولاد مقدور نیست و این دولت است که باید برای حل این چالش، چنین راهکارهای را در دستور کار قرار دهد.

شرکت فولاد مبارکه از نمای نزدیک

با وجود چنین چالش های بزرگی مانند مشکل کمبود برق، انرژی، آب، کارشکنی ها در مسیر تولید، رانت، بازی های سیاسی، تحریم…. شرکت فولاد مبارکه نه تنها موفق شده میزان تولید را حفظ کند، بلکه به عنوان بزرگترین مجتمع تولید فولاد کشور، نقش اصلی را در افزایش 13.4 درصدی تولید فولاد ایفا کند.

تولید در گروه فولاد مبارکه  در طی 3 سال اخیر  از 2.3 میلیون تن در آغاز به رقم خیره کننده  7.2 میلیون تن رسیده است. در حال حاضر ظرفیت اسمی تولید در فولاد مبارکه به بیش از 10 میلیون تن رسیده است.

برای درک اهمیت این عدد، باید به سطح تولید دومین شرکت بزرگ فولاد کشور، یعنی فولاد خوزستان رجوع کرد .

شرکت فولاد خوزستان به عنوان دومین واحد مهم فولاد سازی کشور هم‌اکنون ظرفیت تولید بالای سه میلیون و هشت‌صد هزار تن  را دارا است.

تفاوت حجم تولید رتبه دوم  و اول، نشان دهنده جایگاه استراتژیک مجمتمع های تولیدی گروه فولاد مبارکه در کشور است.

فولاد اساس همه چیز است، تقریباً هیچ صنعتی بدون فولاد و آهن سخت شکل نمی گیرد.

بی جهت نیست که همه کشورهای صنعتی و در حال توسعه بزرگ نیز، حساب ویژه‌ای روی صنایع فولاد سازی بومی خود باز کرده اند.

آنچه که حائز اهمیت است، این موضوع است که مدیریت گروه فولاد مبارکه در شرایط کاملاً نابرابر با رقبای خارجی و در زیر سایه تحریم، مشکلات برق، ساختارهای ناکارآمد دولتی و بخشنامه‌های دست و پاگیر موفق شده است تا نقش کلیدی در ارتقای رتبه ایران به جایگاه دهم فولاد جهان ایفا کند.

این شرکت در حال حاضر مواد اولیۀ بیش از ۳٬۰۰۰ کارخانه و کارگاه تولیدی کشور بزرگ و اصلی کشور را تامین می‌کند.

صنایع لوله و پروفیل، نفت و گاز و پتروشیمی، خودرو، موتورهای الکتریکی، لوازم خانگی، فلزی سبک و سنگین، ساختمانی، غذایی، کشتی سازی و سازه های دریایی و و صدها واحد صنعتی مهم دیگر کشور حیاتشان به شکل واضحی به تولیدات فولاد مبارکه وابسته شده است.

همچنین شرکت فولاد مبارکه اصفهان توانست در شرایط تحریم نیز بخشی از محصولات خود را به کشورهای دیگر جهان صادر کند.

تولیدات این شرکت شامل انواع محصولات فولادی تخت از جمله ورق های فولادی، گرم و سرد نوردیده، قلع اندود، گالوانیزه و رنگی از ضخامت 0.18 تا 16 میلی متر است.

رشد  و تکمیل شبکه  تولید فولاد در گروه فولاد مبارکه

در حالی که برخی از  مدیران صنعتی کشور بر حفظ شرایط حداقلی فعلی و بالا نگه داشتن سر روی آب تاکید می کنند، گروه فولاد مبارکه در سال‌های اخیر به صورت شبکه‌ای رشد یافته و تنها مجموعه فولاد سازی کشور است که تمام زنجیره تولید از صنایع معدنی تا تحویل نهایی محصول را در اختیار گرفته است.

پیش از این در گروه فولاد مبارکه 3 هلدینگ وجود داشت و چهارمین هلدینگ نیز از سال 99 شروع به کار کرده است.

به گفته مدیرعامل شرکت، فولاد مبارکه یک شرکت 100 درصد بورسی است و  در حوزه تامین مالی، به مرحله‌ای رسیده است که «هیچ نیازی به کمک و منابع  ارزی و ریال ندارد».

یکی از وزراء دولت پیشین معتقد بود، فولاد مبارکه لوکوموتیو صنعت کشور است.

این شرکت تنها یک  گروه تولیدی بزرگ نیست و در سال‌های اخیر، به یک ابرهلدینگ بزرگ مالی نیز تبدیل شده است.

در کنار مجموعه های زیان ده دولتی، فولاد مبارکه موفق شده که به سود بسیار چشمگیری دست یابد که  رقم آن به صورت تصاعدی در عرض سه سال رشد کرده است.

ازجمله شرکت‌های وابسته به مجتمع فولاد مبارکه اصفهان می‌توان به شرکت فولاد هرمزگان جنوب، شرکت صنایع معدنی فولاد سنگان خراسان، شرکت فولاد سفیددشت چهارمحال و بختیاری، شرکت فولاد امیرکبیر کاشان و چندین شرکت بزرگ دیگر اشاره کرد.

نقش عامل تجربه مدیریتی در پیشبرد اهداف شرکت فولاد مبارکه

جایگاه فعلی گروه فولاد مبارکه، مرهون دهه ها تلاش و زحمت پیشیتیان و همچنین، کارکنان و بدنه خدوم این صنعت است. مدیریت نیز نقشی موثر در رشد این شرکت ایفا کرده است.

نتیجه جنگ یک تنه فولادسازان با کارشکنان تولید، چه می شود؟

صنعت فولاد کشور و لیدر این صنعت یعنی شرکت فولاد مبارکه تا کنون تقریباً به تنهای و بدون پشتیبانی موثر دولتی در جنگ با رانت خواران، کارشکنان عرصه تولید، کمبودها، تحریم ها، …. همواره پیروز شده است.

اما با تشدید احتمالی برخی چالش ها در آتیه، هیچ تضمینی وجود ندارد که این پیروزی ها تا ابد الدهر ادامه یابد.

برای آنکه این مشکلات، یکبار برای همیشه رفع گردد،  نهاد دولت باید از تجویز مسکن دست بردارد و لزوم انجام جراحی های دردناک را درک کند.

برداشتن، قوانین، بخشنامه ها و تصمیمات مدیریتی بعضاً سلیقه ای، حداقل کاری است که سیاست گذار دولتی برای یک آغاز خوب، می تواند انجام دهد.

صنعت فولاد ایران در رقابتی ناعادلانه با رقبای خارجی بسیار خوش درخشیده است و استحقاق حمایت تمام عیار دولتمردان ایران را دارد.

پولاد مردان فولاد ساز، پرچمداران حفظ منافع ملی و رونق تولید در کشور هستند. این پرچمداران را در مقابل کارشکنان تنها نگذاریم.